Quanh chuyện "lì xì" ngày Tết bằng ti�n và bằng... chữ! Nghe hai tiếng "lì xì" ngư�i ta li�n tưởng tới bao giấy màu đ�, nho nh� bằng phần tư trang giấy h�c trò, bên trong có xếp mấy t� ti�n mới. Vậy hai tiếng "lì xì" ở đâu ra? Nguồn gốc của nó thế nào? Chúng tôi lân la "tầm nguyên" qua các nhà nghiên cứu, h�i trực tiếp bằng miệng có, giở sách vở các vị có, thấy giải thích hai chữ "lì xì" tựu trung là "ti�n mừng tuổi".

Cuốn từ điển th�i nay do Viện Ngôn ngữ h�c, Trung tâm Từ điển h�c chẳng hạn, mục từ lì xì giải thích: "Lì xì là mừng tuổi (bằng ti�n). Ti�n lì xì cho các cháu ngày mùng một Tết". "Lì xì" bằng ti�n không chỉ giới hạn trong mùng một Tết, mà "li�n tù tì" suốt ba ngày đầu năm, thậm chí kéo dài tận những ngày "mùng" cuối cùng của Tết như mùng 9, mùng 10. Theo một số vị mà chúng tôi h�i chuyện, như cụ Nguyễn Quảng Tuân, Huỳnh Ng�c Trảng, Phạm �an Quế, thì tục mừng tuổi vẫn cứ nên giữ. Nhà nghiên cứu Thông Hội bảo: "�ó là một phần đậm đà của phong vị Tết Việt Nam, đặc biệt đối với trẻ con, khiến trẻ nhớ tới Tết như một th�i điểm mở đầu năm mới, đẹp như cổ tích". Với nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý, tác giả Dư âm, cứ nên lì xì "miễn là đừng lì xì ti�n đô cho trẻ, không đúng chỗ, mà tập hư cho chúng ăn xài". Vũ sư Hoài Nhơn (Trần Trinh Nhơn), con trai lớn của công tử Bạc Liêu (Trần Trinh Huy), thì kể rằng: "Ba tôi mất ngày 21 tháng chạp năm Quý Sửu 1973 ở Sài Gòn. �ầu năm đó, ăn cái Tết cuối cùng, ông còn lì xì tôi mặc dầu tôi đã 27 tuổi. Tôi vẫn không quên cái phong bì màu đ� ấm áp, biểu lộ tình cảm của một ngư�i cha lúc nào cũng nhìn xuống con mình như th�i còn nh� tại Bạc Liêu". Nhà nghiên cứu Cao Sơn giải thích: - Lì xì tiếng chữ là lợi thị, đ�c theo âm Quảng �ông, Tri�u Châu thành "Lê - i - xị", chỉ số ti�n được cho, tặng trong các dịp đầu năm, khai trương và cả trong lễ thành hôn nữa, chứ không bó hẹp trong dịp Tết Nguyên đán.

 
Tranh Tam Tinh: Phước Lộc Th�
Lì xì nhằm cầu chúc ngư�i nhận gặp may mắn, phát đạt. Thư�ng ngư�i Tàu b� ti�n vào bao giấy màu đ�. Ngư�i Việt Nam ta cũng làm tương tự, phổ biến ở mi�n Nam ngày Tết. Ở mi�n Trung thì ông bà cha mẹ, ngư�i tôn trưởng cho con cháu ti�n mới vào dịp Tết g�i là "ti�n mừng tuổi". Không chỉ ngư�i lớn mừng tuổi con cháu, mà hồi xưa, con cháu phải mừng tuổi ông bà trước. Qua giao thừa, tới sáng sớm mùng một, con cháu bảo nhau tới nhà th� để chúc Tết và lạy mừng ông bà, cha mẹ. Không chỉ lạy suông, cũng không thể muốn lạy mấy lạy thì lạy, mà theo nhà văn Toan �nh, chỉ lạy... hai lạy rưỡi. Lạy xong con cháu phải biết "thơm thảo" với đấng sinh thành bằng cách cung kính dâng lên những thứ bánh trái tươi ngon và một phong giấy hồng: Bên trong phong giấy thẳng thớm này có đặt một món ti�n, để lên khay tươm tất và hoan hỷ, xin các cụ nhận cho, đó là "ti�n mở hàng". Ti�n này không nhằm để cất cho nặng hầu bao, mà ngụ ý cầu chúc các cụ quanh năm sung mãn, may mắn. Tục mừng tuổi nay còn đó. Ông bà, cha mẹ, chú bác, cô dì, cậu mợ lì xì lớp cháu, con. Bằng hữu thân quyến tới nhà ai chúc Tết lì xì trẻ con của nhà đó. Hoặc chủ nhà đón khách tới chúc Tết lì xì trẻ em đi theo khách. � nghĩa chính không nằm ở "ti�n" mà ở "tình", tức ở lòng mong ước cầu chúc các cháu hay ăn chóng lớn, vui chơi, h�c hành tấn tới, còn phong bì nặng nhẹ nhi�u ít (ti�n) không phải là đi�u đáng để tâm lắm. Thậm chí không có một cắc bạc mà chỉ có... chữ. Chữ viết rõ to, đậm nét để "làm quà" mừng tuổi như chuyện dưới đây.

Xưa, có một nhà n�, nghèo quá, sinh ba đứa con trai. Tết đến ngư�i cha không có ti�n để lì xì. Chi�u ba mươi, ông nghĩ ra một cách, lấy giấy đ� làm 3 cái phong bì, b� ngoài trông thẳng thớm tươi tắn đ� thắm như các phong lì xì khác. Nhưng bên trong không b� ti�n, mà thay bằng 3 miếng giấy được ông viết 3 chữ nắn nót: Phước - Lộc - Th�. Qua sáng mùng một, ngư�i cha g�i 3 đứa con trai đến trước bàn th�, xoa đầu chúng, tươi cư�i mừng tuổi chúng bằng 3 cái phong bì nhẹ hẫng, sau khi đã giải thích Phước là gì, Lộc là gì, Th� là gì... Qua Tết, bước vào năm mới, chẳng ng� nhà ông phát tài, ti�n vô như tri�u cư�ng. Thoắt cái, lại tới ba mươi tháng chạp. � chừng nhớ lại Tết xưa nghèo thiếu, đạm bạc, ông định bụng sẽ tái diễn cách "lì xì" bằng chữ để ba đứa "Phước Lộc Th�" đừng bao gi� quên rằng, chúng đã được ăn no mặc ấm từ một quá khứ đói rách gần đây. Ai đ�i, khi nhận phong bì xong, ba đứa con bóc ra, mỗi đứa đ�u thấy v�n vẹn chữ Phước, còn hai chữ Lộc Th� biến đâu mất. Ngư�i cha cũng ngạc nhiên không kém. Bốn cha con đang phân vân, bỗng một ngư�i từ đâu đến bảo: "Ta là phúc thần của đất này. Chữ Phước đó do ta ban cho. Chỉ cần có nó cũng gồm đủ cả ba: phước, lộc, th�, vì có phước mới hưởng được lộc, mới th� lâu. Vì thế chẳng cần phải cầu lộc, cầu th�, chỉ một chữ phước để mừng tuổi đầu năm là đủ". Nói rồi, biến mất. Nhìn lại phong lì xì, cả bốn cha con sửng sốt một lần nữa vì chữ phước cũng biến mất luôn, trên mặt giấy trống trơn, trắng toát.

Bấy gi� vị thần thứ hai hiện ra kể cho bốn cha con nghe một chuyện mừng tuổi xa xưa. �ó là câu chuyện nổi tiếng khắp châu �, loan truy�n qua Tây Tạng và dãy Hy Mã Lạp Sơn, đến cả lưu vực sông Hoàng Hà, Dương Tử của Trung Quốc, du nhập vào Việt Nam từ lâu đ�i, v� một ngư�i cầu phước được phước, trở nên giàu có nhưng hết sức keo kiệt. Ông ta quên những đi�u tốt đẹp, những ban phát ng�t ngào, rộng lượng mà mình đã làm ở ti�n kiếp, vì vậy một mực thâu góp vàng ng�c v� riêng mình, trong kiếp này, b� vào chiếc hũ, đem chôn ở một vị trí bí mật trong nhà không cho ai hay. Ngay cả con trai của ông cũng không được biết nơi cất giấu. V� già, ông ngã bệnh. Khi chết, linh hồn ông bị hũ vàng ám ảnh, đã quay lại nhà cũ, tìm cách chui vào xác chết cứng lạnh của mình, nhưng bất lực. Thấy vậy, một con chó gần nhà có linh tính đã như�ng thể xác hèn m�n của mình cho kẻ giàu có kia trú vào, rồi bay lên không trung thoáng đãng. Còn ông nhà giàu thay thế làm chủ thể xác của con vật bốn chân, th�a mãn được "sống" lại, dầu với tấm thân thuộc hàng súc sinh như chó. Con chó đó lạ thay suốt ngày không đi đâu cả, cứ nằm lì trước hiên. Mà chỉ nằm ở một nơi nhất định sát cửa ra vào. Hễ ngư�i con (bây gi� đã là chủ nhà) đuổi đi, một lát không lâu nó lại quay v� chỗ cũ, cứ như r�i chỗ ấy là nó r�i sự sống của nó vậy. Các phước quả mà nó hưởng là hũ vàng ng�c, gi� đây trở thành đi�u vô phước cột chặt nó vào tham si. Ngày n�, một đại sư ngang qua, nói với đứa con: "Này anh kia, anh có biết con chó đó là ai không?". "Dạ thưa không". "Ta nói cho biết, nó chính là cha của ngươi. Vì sao nó nằm lì suốt ngày đêm ở khoảnh đất sát cửa đó? Ấy là vì nó luyến tiếc của cải chôn dưới đất. Hãy đào lên". Ngư�i con lấy làm lạ, cho đào thử chỗ con chó thư�ng nằm, thì quả nhiên thấy hũ vàng bên dưới. Bị rúng động vì việc này, ngư�i con tỉnh ngộ, từ chối sở hữu số vàng, r�i nhà theo vị đại sư lên núi, v� sau trở thành một trong những vị tổ đầu tiên của lịch sử Thi�n tông. Vị này tỉnh ngộ rằng: nếu làm phước, được phước mà thiếu huệ tức trí huệ sẽ trở nên nguy hiểm ngu si như con chó kia vậy. �ược phước, thiếu huệ, thì như nằm trên đống vàng, đống ng�c mà vẫn khổ đau, thiếu thốn, phi�n bực. Kể xong, vị thần bảo: "�ó là lý do vì sao ta phải xóa trắng chữ phước trong bao lì xì mừng tuổi của các ngươi. Nó chỉ có ý nghĩa tốt đẹp nếu sinh đôi cùng huệ, bằng không chỉ là động lực cho những cuộc thăng trầm bất tận. Gi� đây ngươi hãy nhìn xem".

Bốn cha con thấy trên bao lì xì hiện lên hai chữ Phước Huệ. Hai chữ này để mừng tuổi cho m�i tâm hồn đã đi qua mùa đông để mở đầu một năm mới thăng hoa.

Tags: T�