Blogs » v c th m c a v ngh a v th n

LIVE CHAT

INSTANT MESSENGER

HOME

GALLERY

VIDEOS

VIDEO CHAT

KARAOKE

BLOGS

BROWSE

FORUM

GROUPS

MUSIC

SIGNUP

GAMES

Welcome Guest Login or Signup

BLOGS

WRITE NEW BLOG

EDIT BLOGS

04
Dec/2009

VỰC THẢM CỦA VÔ NGHĨA ,VÔ THẦN .

by us_navy

Có lần một nhà báo hỏi Einstein tin có Thần không, nhà khoa học hỏi lại nhà báo: “Xin cho biết, ông quan niệm gì đàng sau chữ Thần?” Thần thánh có thể bất cứ là cái gì. Con người đã thờ lạy đủ thứ, như thờ người (ở nhiều chế độ), thờ vật (như trâu bò), có khi thờ cả cây cối. Đủ mọi thứ mê tín dị đoan đã và vẫn còn mê hoặc lòng người. Nhưng chỉ có loài người mới tin. Theo tôi nghĩ, tin vào thần linh là nét đặc thù của mọi nền văn hóa.

Xét về hình thức thì tự do của con người không có giới hạn nào hết, nếu có giới hạn thì đã không gọi là tự do, vậy là nó tuyệt đối, nhưng xét về nội dung thật sự mà tự do có trong thực tế chỉ là tương đối. Con người có những khát vọng tuyệt đối, như “lòng tham không đáy”, nhưng con người có những khả năng tương đối. Theo lối nhìn duy vật: Không có Thiên Chúa nhưng con người cũng không phải là Thiên Chúa. Vô Thần kiểu này không bi quan cho bằng bi đát.

Có can đảm mới dám mở mắt nhìn thực tại bi đát. Thực tại là sự mẫu thuẫn giữa khát vọng vô cùng và khả năng hữu hạn nơi con người. Đó là điều vô nghĩa, vô lý. Con người ước mong được sung mãn, được trường cửu nhưng chỉ là phù vân và phù vân, tất cả là phù vân. Hạnh phúc, tiền tài, danh lợi, gia đình: Phù vân. Tuổi trẻ, khát vọng, cười đùa: Phù vân. Tương lai, nhân loại, khôn ngoan, thông thái: Phù vân. Tất cả như mây khói, tất cả là bèo bọt.

Không những thế, đã bèo bọt lại còn bèo bọt một cách ô trọc, độc ác. Đời người đã ngắn ngủi, lại còn thêm chém giết hận thù. Rồi người hiền không gặp lành, kẻ dữ lại vênh vang... Và dù hiền hay dữ thì cũng chết. Cái đinh là ở đó. Sinh thật ra đâu có khổ, khổ chỉ vì đã có sinh thì có diệt; lão đâm ra bệnh, khổ bởi vì bệnh là có thể chết và lão là phòng khách của tử. Tại sao, tại sao? Không có trả lời. Thật vô nghĩa.

Thế giới vô thường, chẳng có gì tồn tại mãi mãi. Hàn Mạc Tử: “Chỉ có trăng sao là bất biệt / Cái gì khác nữa thảy đi qua”. Nhưng ngày nay khoa học cho ta biết, trăng sao cũng chết. Những kim tự tháp rồi cũng tan biến như mọi kho tàng văn hóa của nhân loại. Rồi mặt trời sẽ thiêu hết khối hélium, trước đó trái đất nhỏ bé đã lạnh... Thà rằng không có không sao, nhưng đã có, dù chỉ là một ngọn cỏ, huống chi một nụ cười, một cuộc tình, một kiếp người. Chẳng lẽ chết là chấm dứt hết, phù vân vậy sao? Thử tưởng tượng một nghệ sĩ thiên tài cho ra đời những tác phẩm kiệt tác chỉ để phá hủy đi. Nếu theo cái nhìn duy vật như thế thì thật là vô lý quá, cuộc đời là một vực thẳm của vô nghĩa.

Khổng Tử không bàn về cái chết. Vì phải lo sống đã. Nhưng sống là có thể chết bất cứ lúc nào. Chết không phải một biến cố chỉ đến vào phút chót ở tuổi già. Chết là một chiều kích của sống. Chết ở trong sống.

Kitô giáo: Hình ảnh Giesu chết trên thập giá nói lên tất cả sự phi lý của cái chết: Giesu, con chiên Thiên Chúa, người vô tội trong những người vô tội, mà phải chết cái chết ô nhục nhất giữa hai tên tội phạm; đối với người Kitô hữu, Giesu chính là Ngôi Hai Thiên Chúa, vậy cái chết của Giesu cũng là cái chết của Thiên Chúa. Để đền tội cho ai? Rõ ràng có trừng phạt. Vậy ai có tội? Giesu trên thập giá đã thể hiện đến tột độ tính vô nghĩa của cuộc sống chết. Tất nhiên Kitô giáo không ngừng lại ở đây. Giesu đã chết, nhưng Ngài đã sống lại. Đó là điểm khác biệt giữa người vô thần và người Kitô hữu.

Người vô thần ngừng lại ở cái chết. Ngừng lại trước sự phi lý. Ngừng lại trước vực thẳm của một lỗ hổng vô tận. Lỗ hổng giữa khát vọng vô biên và khả năng hữu hạn. Vô thần ở đây là tin rằng, không có gì ngoài thế giới vô thường, không có gì gọi là trường sinh vĩnh cửu. Không có giải thoát cũng không có cứu độ. Chỉ có người với người giữa một thế giới câm lặng. Chẳng có gì bên trên, chẳng có gì bên dưới. Phía sau tăm tối, phía trước mù mịt. Bi quan?

Tất cả là dã tràng xe cát bể đông. Nhưng tại sao không thể vui sống như dã tràng? Tại sao không xây những lâu đài tráng lệ bằng cát, trên cát cho thủy triều xóa đi? Cuộc đời người sao giống như dấu chân trên cát. Những dấu chân thay thế những dấu chân. Canh sẽ tàn, tiệc sẽ tan. Để nhường chỗ cho người khác, rồi lại người khác; cho tới lúc tất cả sẽ tiêu tan. Tìm trong thế giới phù vân mây khói này một niềm vui thoáng qua, đón nhận mỗi phút giây vụt bay như một cuộc trường sinh vĩnh cửu và trao cho đời chút hương hoa bèo bọt. Cũng là một cách sống. Dù đời vô nghĩa, con người vẫn có thể sống tình nghĩa với nhau, vẫn có thể tạo nên với cây cỏ và muôn loài một lễ hội phù du. Nếu em chỉ là ảo ảnh, ảo ảnh ấy thực sự đã làm tươi cả đời anh! Anh đội ơn ảo ảnh.

Nhưng vô thần kiểu này sao ta thấy gần gũi với hữu thần thế? Ngược lại, hữu thần thực sự có dám chắc là không hề bị vô thần ám ảnh không? Không ai hề phân vân trong lòng trước những khó hiểu của cuộc đời sao? Hơn nữa, vô thần và hữu thần tới một chiều sâu nào đó của tâm hồn, dường như không còn phân biệt nổi.

Cử chỉ ngừng lại trước vực thẳm của vô nghĩa này, có gì đó bi đát như một tiếng kêu. Sinh, lão, bệnh, tử: tựa như một tiếng kêu. Tiếng kêu thương. Thương mình, thương người. Tiếng kêu thương ấy gắn bó người với người, gắn bó người với toàn cõi thương đau.

Người chiến sĩ hy sinh nơi chiến trường, trước khi tắt thở, trước cái chết gần kề, thường kêu lên: Mẹ! Cũng như Giesu trên thập giá kêu lớn tiếng: Abba! Cha! Cha hay Mẹ cũng thế. “Vào giờ thứ chín, Giesu kêu lớn tiếng: Eli, Eli, lama sabachthani?” Nghĩa là: “Hỡi Thiên Chúa, Thiên Chúa của con, sao Ngài bỏ rơi con?” (Mt 27, 46). Con Thiên Chúa bị bỏ rơi. Con Thiên Chúa kêu lên như hoài nghi chính Thiên Chúa! Nhưng trước khi trút hơi thở cuối cùng, Đức Giesu kêu lớn tiếng: “Abba! Cha! Con xin phó thác hồn con trong tay Cha. Nói xong, Người tắt thở” (Lc 23, 46). Tiếng kêu tuyệt vọng và tiếng kêu phó thác rất khác nhau, nhưng cũng rất gần nhau.

Vô thần hay hữu thần; đời có nghĩa hay vô nghĩa; tiếng kêu của con người rơi vào yên lặng của vô tri hay được lắng nghe từ cõi cao xa. Tiếng kêu: “Cha!” “Mẹ!” có phải là phản ứng ấu trĩ của con người chưa trưởng thành, thiếu tự tại trước cuộc sống chết không? Hay đó lại là sức mạnh của con người:
- đủ sáng suốt để nhìn nhận những giới hạn của chính mình,
- đủ lạc quan để tin rằng, hy vọng không hão huyền,
- đủ khiêm tốn để đón nhận và phó thác?
Dù sao tiếng kêu phát lên tự đáy lòng vẫn là tiếng kêu thương. Trong tiếng kêu ấy, người gặp người.

[Mục lục: Thắc Mắc và Chia Sẻ]

Nguồn: Đỗ Mạnh Tri, Ngón tay và Mặt trăng, nxb TIN, Paris 1996

Tin và diễn giải niềm tin

Tuesday, March 24, 2009, 8:24:14 AM | bienbui

Không phải tin thì không cần tìm hiểu và lý luận gì nữa. Người ta sinh ra có trí khôn mà không chịu dùng trí khôn của mình, khác nào có mắt mà không chịu mở mắt ra khi đi đường. Lòng tin có thể vượt giới hạn của lý trí. Nó không thể thấp hơn lý trí. Những điều trí tuệ con người không thể hiểu, con người vẫn có thể nói tới, dù chỉ là nói tới để khẳng định rằng không thể nói tới. Thượng Đế, Thiên Chúa, Tuyệt Đối và... Đạo là những „tên“ không phải để gọi, mà để ám chỉ cái không tên. Nếu coi đó là những tên thật, tức là chưa hiểu rõ.

Nếu có những tín đồ coi đó là những tên thật, thì lầm lẫn của họ thuộc lãnh vực ngôn ngữ, và vì thế không thể từ đó đi tới một kết luận gì chắc chắn về niềm tin của họ. Cách diễn giải niềm tin cũng chỉ là một (trong nhiều) cách diễn giải.

Hơn nữa, trước khi khẳng định rằng họ lầm lẫn trong lãnh vực ngôn ngữ hay lý trí, cần tự hỏi mình, có phải chính ta lầm, vì ta không hiểu ngôn ngữ của họ. Khi yêu ai, ta muốn nói lên tình cảm của ta, nhưng nói sao cho hết. Làm sao bộc lộ với người yêu tất cả nỗi lòng? Mẹ nào có thể chia sẻ nỗi sầu của con? Tuy ngôn ngữ chở đi những kiến thức dễ dàng, song lại khá bất lực khi phải diễn giải những tâm tư thầm kín, những khát vọng sâu xa, những tin tưởng sắt đá của lòng người. Mỗi chúng ta không chỉ là khu vườn kín, không phải ai cũng vào được, mà còn là một thành trì kiên cố ta không thoát khỏi.

Con người không ai giống ai, mỗi người diễn đạt cách khác nhau, rồi còn thêm hoàn cảnh xã hội, lịch sử, tâm lý và trình độ văn hóa. Chẳng hạn, khi ai tin có một Đấng toàn năng tạo dựng nên trời đất vạn vật thì người tin diễn giải lòng tin ấy theo kiến thức và thời đại của người đấy. Một ông thợ làm đồ gốm thì tưởng tượng việc tạo dựng trời đất theo nghề nghiệp của mình: Thiên Chúa phải dùng đất để nặn ra mọi vật và người, như thợ gốm. Khá vất vả. Đối với một nghệ sĩ, sáng tác càng ít lệ thuộc vào chất liệu bao nhiêu, càng quý giá bấy nhiêu. Sáng tác tuyệt đối là sáng tác hoàn toàn sáng tạo: Từ hư không.

Truyện Sáng Thế hẳn là có bàn tay thi nhân: „Đất trời trống không mông quạnh, Tối tăm bao phủ cõi uông mang, Và Khí Thần là là trên mặt nước“ (ST 1,2): Một hình ảnh nặng chất thơ! „Và Thiên Chúa phán...“ mỗi khi Chúa phán, mọi sự trở thành. Và Người „thấy thế là tốt lành“. Ngày thứ bảy, hoàn tất công việc tạo dựng, Người nghỉ: Ở đây có ảnh hưởng của bọn tăng lữ (nghỉ ngơi). Nhưng dù sáng tạo trời đất thơ mộng hay thủ công, những hình ảnh và ngôn ngữ diễn tả một niềm tin không nên lẫn lộn với chính niềm tin. Vấn đề không phải là Chúa đã dùng đất bùn hay loài khỉ để tạo nên Adam, cũng không phải Chúa đã làm việc trong bao nhiêu ngày và từ mấy ngàn năm... Đọc vội mấy câu trong sách Sáng Thế rồi bảo Kinh Thánh phản khoa học thì thật quá „đơn sơ“.

Một ví dụ đời thường: Có bà kia làm thuê trong ký túc xá nói chuyện với một sinh viên về người tình của bà: „Mày có biết, nó thương tao lắm, bằng chứng là nó chưa có đánh tao bao giờ!“ Bồ của bà là một chàng hung-ga-ri tị nạn, thất nghiệp. Bà đi dọn phòng, quét tước ký túc xá để nuôi hắn... Cái bằng chứng bà đưa ra để nói về mối tình của bà nghe thiệt lạ. Nhưng nếu lấy cái đó làm thước đo thì thật là hồ đồ. Một người có học, dù không yêu ai vẫn có thể viết một lá thư tình thắm thiết. Một nhà thần học có thể nói về đạo cách sâu xa, mặc dầu đức tin chẳng là bao. Một tín đồ thất học có thể có niềm tin sâu xa, nhưng lại diễn tả và biện bạch niềm tin ấy một cách nông cạn. Nhưng „tốt gỗ hơn tốt nước sơn“.

Có những cách nói, tưởng là nông cạn mà thực ra rất ý nghĩa. Hãy lấy cái câu nghe chói tai nhất của linh mục Hoàng Quỳnh: „Thà mất nước chẳng thà mất Chúa.“ Theo thiển ý của tôi, phải giữ cả hai và có thể giữ cả hai được. Với điều kiện dám trả giá. Nhưng nếu có những người nghĩ rằng, hoàn cảnh bắt buộc phải chọn lựa một trong hai mà họ chọn niềm tin, tôi cũng không có quyền lên án họ.

Vì quê hương là một giá trị, nhưng có những giá trị thiết yếu hơn cả quê hương. Phải thiển cận lắm mới coi quê hương như một giá trị tuyệt đối. Thái độ của hàng triệu người Việt bỏ nước ra đi là thái độ „thà mất nước chẳng thà mất tự do“. Riêng tôi vẫn nghĩ, phải ở lại trong nước để tranh đấu cho tự do, nhưng tôi không lên án những người ra đi. Hơn nữa phải nhìn nhận rằng, ra đi cũng là một cách tranh đấu cho tự do. Làn sóng tị nạn sau 1975 làm sáng tỏ ý nghĩa và nguyên do của cuộc tản cư 1954: Có những hoàn cảnh làm cho con người thấy mình không có chỗ đứng trên chính quê hương của mình.

Có kẻ nói rất hay nhưng làm rất dở. Có những người nói năng, lý luận chẳng ra gì, nhưng hành động nghiêm chỉnh và chín chắn. Các tác giả Giao Điểm đay nghiến câu nói của linh mục Hoàng Quỳnh, chắc cũng biết rằng, linh mục này tuy nói „thà mất nước chẳng thà mất Chúa“ nhưng vẫn ở lại trong nước, trong khi nhiều tác giả đã bỏ nước ra đi.

Khi bàn tới lẽ sống chết, tới niềm tin tôn giáo, những người gọi là „có học“ nên thận trọng, nếu không chính họ lệch lạc, trong khi lại tưởng người khác có cái nhìn lệch lạc. Vì người „có học“ dễ thích đề cao chút kiến thức của mình. Thử đọc một đoạn trong vở chèo Quan Âm Thị Kính:

Vẳng nghe tiếng khóc hài nhi
Trẻ thơ ấu lấy gì dưỡng dục
Nhớ nhời thày dạy
Cứu nhất nhân đắc kỳ vạn phúc
Cứu một người phúc đẳng hà sa
Mặc thế gian miệng tiếng cười chê
Chứng chiếu có quỷ thần soi xét
Người đơm đặt những điều oan nghiệt
Nhưng xót thương một đứa hài nhi
Hạt máu rơi lòng muốn phù trì
Sữa không có lấy gì nuôi được.

Người Việt có lẽ hầu hết biết chuyện Quan Âm Thị Kính. Đoạn trên xảy ra sau khi Thị Mầu si tình chú tiểu (là Thị Kính cải nam đi tu); yêu không thành, Thị Mầu đi trao thân cho kẻ khác, tới lúc có bầu lại đổ cho chú tiểu và khi sinh con rồi, đem lại chùa „trả“ chú tiểu. Thị Kính nhận đứa trẻ. Cách biện hộ chính thức, Thị Kính vịm vào „lời thày dạy“: „Cứu một người phúc đẳng hà sa“. Làm việc thiện để được „phúc đẳng hà sa“, cũng tương tự như Kitô hữu để „được Chúa trả công“, „được lên thiên đàng“.

Mặc người đời khen hay chê, không quan trọng. „Chứng chiếu có quỷ thần soi xét“: Quan trọng là lòng tự hỏi lòng. Mà lòng Thị Kính, nếp sống của Thị Kính là xót thương một đứa hài nhi. Phản ứng tự nhiên của nàng, khi thấy hạt máu rơi là lòng muốn phù trì. Tại sao lòng muốn phù trì? Đối với người có lòng, câu trả lời chính xác chỉ có thể là vì „lòng muốn phù trì“. Nghĩa là câu hỏi ở đây không có câu trả lời. Mọi lối giải nghĩa đều bất cập, thậm chí sai lạc. Lối diễn giải niềm tin trong dân gian cũng như trong nghệ thuật thường sâu xa như vậy, một phần có lẽ vì không quá lệ thuộc vào lý luận, vào cái biết, và nhất là vì tình cảm, trí tưởng tượng ở đây đóng vai trò quan trọng. Muốn tìm hiểu không nên chỉ chú ý vào lý luận, phải tìm hiểu ý nghĩa của những hình ảnh, biểu tượng, lễ nghi, hình thức. Trên bình diện này, nghệ thuật đóng vai trò vô cùng quan trọng.

Nguyễn Văn Thọ (Giao Điểm) viết: „Trong tương lai (...) sẽ không còn cần thiết những lễ nghi hình thức bên ngoài nữa“ (trang 59).

Vũ Trọng Minh (Giao Điểm) viết về người Công giáo: „Tầm mắt của họ không nhìn được cái gì cao hơn nóc nhà thờ, không thấy cái gì xa hơn cổng nhà thờ“ (trang 245).

Hình thức, lễ nghi và những nơi để thi hành nghi lễ như đình, chùa, nhà thờ... là những biểu lộ của lòng tin. Tất nhiên không phải chỉ có thế. Nhưng không có thế, chắc gì đã thành cái gọi là đạo. Coi đó là phù phiếm, khẳng định rằng mai kia sẽ không còn cần thiết „những lễ nghi hình thức bên ngoài nữa“, thật là nông cạn. „Quay về đời sống bên trong là suy tư, và làm việc“ cũng tốt thôi. Nhưng con người không thể suy tư chỉ bằng trí khôn, mà với cả thân thể. Từ đó có lễ nghi, có phụng tự, kinh hạt, nghệ thuật... Lễ nghi, hình thức, mỗi thời, mỗi nơi có khác. Nhưng con người không thể sống mà không có lễ nghi.

Đối với nhiều người Á Đông, vì phản ứng lại thái độ trọng hình thức, nên khinh thường hình thức và lễ nghi. Dễ hiểu. Song cũng không nên vì thế mà coi nhẹ hình thức quá. Dân Pháp có câu ngạn ngữ: Bộ áo không làm thầy tu. Nhưng không có bộ áo, liệu có còn thầy tu? Pascal bảo: Nếu bạn muốn tin, hãy quỳ gối và cầu nguyện. Không nên tách rời trong với ngoài, hồn với xác, hình thức với nội dung, ngón tay với mặt trăng. Tiên học lễ. Thật chí lý. Không nên quá trọng lễ, song nếu thân ta vừa là hồn vừa là xác, thì lễ không chỉ liên hệ đến thân xác.

Tôi nhớ Phạm Quỳnh có nhận xét đâu đó rằng, trai mà mê gái thì có chôn dưới năm thước đất, cô nàng cũng nhận ra tính ấy của anh chàng. Yêu em anh không thể chỉ để trong lòng. Phân biệt trong với ngoài, hồn với xác là một thể của duy lý đó. Trong đấy, mà không phải trong; ngoài đấy, mà không phải ngoài.

Vũ Trọng Minh khinh người Công giáo, chê họ „không nhìn được cái gì cao hơn nóc nhà thờ“. Tôi lấy đó làm một lời khen. Đối với tôi, trong khung trời quê hương, không thấy gì cao hơn nóc nhà thờ hay nóc chùa. Vì Phật giáo hay Công giáo, có tôn giáo hay phi tôn giáo, phải công nhận rằng, những cái nóc ấy có thể lôi cuốn lòng người đi thiệt xa, thiệt cao hơn Vũ Trọng Minh tưởng. Tùy cách nhìn thôi.

Một số người mình phê phán Tây phương duy lý, mà không biết mình đang học đòi thái độ duy lý, hay đúng hơn, duy lý trí của họ: Thượng tôn dân có học, có bằng cấp, có kiến thức, chẳng qua là thái độ hủ nho được ảnh hưởng Tây phương củng cố và thời trang hóa. Cái gì cũng „khoa học“. Đồng hóa có học với có đức, có tiền. Cái thành kiến gắn liền đạo đức với kiến thức và lý trí là xưa lắm.

Muốn đánh giá niềm tin tôn giáo cần đi từ những hiện tượng „bên ngoài“ và cố gắng „cảm“ ý nghĩa của những hiện tượng đó trước khi lý luận. Không phải ngẫu nhiên mà mọi tôn giáo đều phát sinh nghệ thuật. Nếu bỏ đi tất cả những gì có tính cách tôn giáo trong kiến trúc, hội họa, âm nhạc, văn thơ... liệu còn gì trong kho tàng nghệ thuật? Và xét cho cùng, có hình thức nghệ thuật nào không ngấm ngầm liên hệ với thế giới tôn giáo? Nghệ thuật là con đường ý nghĩa nhất, sâu xa nhất, dẫn vào thế giới tâm linh. Để „cảm“ một tôn giáo, có lẽ không có gì hữu hiệu bằng nghệ thuật, kể cả nghệ thuật bình dân. Thị Kính:

Cha con ta bồng bế lên đường
Đi ăn mày giáo sữa
Xin mười phương độ trì

Đọc vần thơ chất phác, thấy người phật tử “cầu Trời khấn Phật” cách rất tự nhiên. Thái độ ấy cũng giống thái độ người Thiên Chúa giáo thôi. Hình ảnh của sự che chở phù hộ con người khổ đau? Dù sao, ở đây không có gì là buông xuôi. Cầu Trời khấn Phật, nhưng vẫn bồng con, ru con, lên đường, “đi ăn mày giáo sữa”, chứ không ngồi đấy than thân trách phận, chờ phép lạ. Hơn nữa, chính vì tin tưởng vào sự độ trì mà Thị Kính can đảm “Cha con ta bồng bế lên đường”.

Tin, không phải một “bức tường đông đặc”, một thái độ yếm thế, buông xuôi. Tin cũng như không tin: Một cách sống. Và vì thế cũng một cách chết. Tin, ngay từ thực tại hôm nay, tức là chết (gắn liền) trên một bình diện nào đó, vì sống cho giá trị ta tin.

[Mục lục: Thắc Mắc và Chia Sẻ]

Nguồn: Đỗ Mạnh Tri, Ngón tay và Mặt trăng, nxb TIN, Paris 1996

Ảo ảnh hay thực tại? – Trăng và ngón tay

Tuesday, March 24, 2009, 7:42:57 AM | bienbui

Cuộc sống chết là một dấu hỏi bi đát. Trả lời cách nào cũng là một cách tin, dù tin rằng không có trả lời. Khi ngón tay chỉ trăng, phải nhìn trăng, đừng nhìn ngón tay. Lời dạy đầy ý nghĩa. Đừng để hình ảnh, ngôn ngữ, phương tiện dẫn tới chân lý làm ta quên mất chân lý. Ông thầy có thể làm ta suốt đời chỉ là một tên học trò và không bao giờ thành thầy của chính ta. Vì thế, không nên quá câu nệ hình thức và phương tiện. Đứng trước đền thánh Gierusalem Giesu nói: “Phá đền thờ này đi!” Trước kia Lão Tử dạy: “Đạo khả Đạo, phi thường Đạo.” Và sau này Pascal: “Đạo đức chân chính bất chấp đạo đức”.

Tuy nhiên, lặp lại cách máy móc dụ ngôn ngón tay và mặt trăng, cũng là một cách chỉ nhìn ngón tay mà quên mặt trăng! Thiết tưởng, không nên coi thường ngón tay. Nội dung đẹp không cho phép ta bỏ qua hình thức. Cứu cánh tốt không hoàn toàn tách rời phương tiện. Ngón tay có tầm quan trọng của nó. Ta cũng có lý để nói: “Khi ngón tay chỉ mặt trăng, đừng vội nhìn mặt trăng, hãy nhìn ngón tay cho kỹ.”

Người đi xem trò ảo thuật, thú vị nhìn những tấm giấy bạc, những chùm hoa nở ra từ những ngón tay khéo léo của nhà ảo thuật. Kẻ tò mò lại chú ý xem cách điều động của mấy ngón tay. Thích thú vì những ngón tay khéo đánh lừa. Hoặc thích thú khám phá ra cách đánh lừa. Đánh lừa để mua vui. Có những cách đánh lừa không vui: Ngoài phố, kẻ cắp chỉ thiên địa để móc túi người ta; người bán rong khéo chỉ vào những món hàng để làm mê khách.

Đáng sợ, những ngón tay uy quyền. Những ngón tay tướng lãnh, côn đồ, phú ông, nặng như những quả lựu đạn, những ngón tay sai khiến, đe dọa và chèn ép con người.

Đi đêm ai chẳng muốn có trăng soi đường. Đi đường ai chẳng mong tới đích. Nhưng nếu không có đích thì đường cũng thành ảo tưởng. Đức Phật chỉ cho ta con đường, Ngài không phải là đường. Đức Giesu thản nhiên nói: “Ta là Đường.” Tin hay không tin, theo hay không theo là chuyện mỗi người. Nhưng Giesu nói gì? Ta nghe thấy và hiểu gì? Sống không phải là ngồi trên bờ, sống là lăn lộn giữa dòng. Mục đích của đi chính là đi. Tới đâu? Có lẽ tới cái vô cùng tận của lòng người.

Trộm nghĩ, đẹp của mọi tôn giáo, mọi triết lý ở chỗ tìm, ở chỗ đi. Không hẳn ở chỗ đến, chỗ thấy. Một thi hào Roma thuở xưa nói rằng, không gì an lạc cho bằng ngồi trên bãi biển mà nhìn đàng xa những thuyền bè vật lộn với sóng to gió lớn. Ta có ngồi trên bãi, đứng trên bờ cuộc đời để nhìn đời? Hay đời là dòng sông cuốn hút, biển cả bao la? Cuộc sống ngoài cuộc sống có còn là cuộc sống? Và sống chính là lênh đênh trên biển cả, là cheo leo giữa dòng sông giá lạnh hay sóng gió. Cũng lại Pascal (một nhà toán học, khoa học và tín hữu Kito giáo) chúng ta trên thuyền cả, không ở trên bờ hay tại bến đậu. Nói rằng đã đến, đã thấy, rất có thể là một cách phủ định cuộc sống vì sợ hãi cuộc sống hoặc vì đã quá hao mòn, mỏi mệt.

Một ý nghĩ của Teresa Hài Đồng, nữ ẩn tu: “Nếu có điều không thể có, là Chúa không thương tôi, thì tôi vẫn kính yêu Chúa.” Một vị thánh yêu đời. Teresa không phải đi tu để trốn đời, để lên Thiên đàng hay tránh hỏa ngục. Đối với Teresa, có Chúa và kính yêu Chúa là đủ. Tình nhân nói với nhau có khác đâu: Nếu - nhưng điều đó không thể - một ngày kia em không yêu anh nữa, thì anh vẫn tiếp tục yêu em. Ta yêu nhau không phải để tránh cô đơn hay được hạnh phúc. Ta thương nhau không phải vì chung ý hướng hay cùng ý hệ. Yêu nhau thế thôi. Yêu nhau. Yêu đời. Yêu đời như yêu người yêu. Không cắt xén, không xé lẻ. Không so đo tìm lợi ích, kể cả lợi ích tinh thần.

Phúc Âm ghi: Hãy nên như trẻ thơ. Thái độ của trẻ thơ, sống dồi dào, sống mãnh liệt, sống phó thác, sống chan hòa. Thái độ của những bậc hiền triết đã đi tìm cho đến độ thấy không nên tìm nữa. Lão Tử nói: Tuyệt học, vô ưu. Đó có thể là thái độ của bà cụ già thất học nhưng hồn nhiên và thanh thản kêu lên: “Lạy Chúa”. Câu ca quan họ hát: “Thuyền câu lơ lửng bên sông, Thuyền chài lơ lửng giữa dòng em thương.” Thứ triết lý lửng lơ, lơ lửng giữa dòng này man mác tình tự yêu đời.

Nếu có trăng, kẻ miệt mài trên đường đi rồi sẽ gặp. Nếu không có trăng, những bước đi làm ra những nẻo đường cũng đủ cho đời đáng yêu. Có nên chỉ trăng không? Ai biết rõ mình là bậc thầy, xin mời. Nhưng ai đáng là bậc thầy? Giesu bảo: Anh em đừng gọi ai là Thầy. Không thể bỏ qua ngón tay, trái lại cần xem xét ngón tay cho kỹ, chọn lựa những ngón tay biết nâng tầm nhìn lên cao chút nữa là hơn đầu ngón tay. Tầm sư học đạo. Vì khi ông thầy biết chỉ thì không bao giờ trò nhìn ngón tay. Và người học trò biết nhìn cũng chẳng bao giờ nhìn trăng quên tay. Họ đi tìm trăng. Thầy không thể làm cho trò thấy. Chỉ có thể giúp trò đi tìm. Còn thấy hay không là vấn đề sống chết của mỗi người. Vấn đề tin.

[Mục lục: Thắc Mắc và Chia Sẻ]

Nguồn: Đỗ Mạnh Tri, Ngón tay và Mặt trăng, nxb TIN, Paris 1996

Tin và Biết

Tuesday, February 10, 2009, 12:53:11 PM | bienbui

Tiếp theo bài trước, để làm sáng tỏ vấn đề TIN, cần phân biệt tin và biết, vì đã tin tất không biết và nếu biết tất không tin. Biết thuộc lãnh vực khoa học. Nhờ khoa học, ngày nay ta biết rằng cứ mỗi ngày, trái đất xoay một vòng xung quanh trục, tức khoảng 40.000 cây số ở đường xích đạo, và mỗi năm một vòng xung quanh mặt trời, tức khoảng 900 triệu cây số, như thế dù ta ngồi ở nhà cũng di động hơn 30 cây số mỗi giây. Biết được thế là vì có quan sát, lý luận và thực nghiệm.

Từ khi con người là người, đã đăm chiêu nhìn trời, quan sát mặt trời, mặt trăng và các vì tinh tú. Nhìn rồi muốn hiểu tại sao như vậy. Tại sao nay trăng tròn, mai trăng khuyết, tại sao mặt trời “mọc” phía đông. Từ đó tưởng tượng ra những câu trả lời. Trả lời của khoa học độc đáo ở chỗ nhà khoa học luôn luôn suy tư lý luận theo những mô hình diễn tả bằng ngôn ngữ toán học và đề ra những giả thuyết có thể đối chiếu với những sự kiện khách quan được quan sát và tính toán kỹ lưỡng. Những giả thuyết nào không kiểm nghiệm được, hay chưa kiểm nghiệm được, nghĩa là không thể hoặc chưa thể đối chiếu với thực tại khách quan, thì không có tính khoa học và không nghiêm túc trên bình diện khoa học. Mà cái đúng của khoa học hết sức tương đối nên một giả thuyết khoa học chỉ thực sự khoa học, nếu trên nguyên tắc người ta có thể chứng minh bằng những phương pháp khoa học, rằng nó sai hoặc đúng.

Thấy bảo thời xa xưa đã có người đưa ra giả thuyết rằng, trái đất xoay quanh mặt trời nhưng không sao trả lời được những vấn nạn đặt ra từ sự kiện khách quan, chẳng hạn nếu trái đất di động chung quanh mặt trời, tại sao một vật tung lên cao lại rơi xuống tại chỗ, thay vì rơi xa về phía trước hay phía sau, tùy theo chiều di động của trái đất? Hoặc tại sao ta không cảm thấy trái đất di chuyển? Như vậy cái biết của khoa học vừa dựa vào lý trí, vừa dựa vào thực nghiệm. Cái biết ấy không bao giờ cố định, nó chỉ là một mô hình nhà khoa học đem ra để giải nghĩa những hiện tượng quan sát được. Tới một lúc nào đó, có những sự kiện mới bắt buộc nhà khoa học phải điều chỉnh lại, thậm chí phải bỏ đi những mô hình cũ.

Tin, không dính dáng gì tới khoa học. Vì hai lý do: Đối tượng của tin không thể kiểm nghiệm được. Nguyễn Tử Đóa (Giao Điểm) viết: “Những điều mà một số người gọi là huyền bí chỉ là những điều chưa được khoa học chứng minh” (trang 357). Nói thế là lầm, vì có những điều chẳng huyền bí gì nhưng khoa học không thể chứng minh. Thí dụ, khoa học nào có thể chứng minh được rằng, những thuyền nhân Việt Nam liều mình vượt biên tị nạn có lý hay không có lý?

Một giả thuyết khoa học, khi đã được chứng minh, trở thành quy luật. Quy luật ấy đem lại cho nhân loại một kiến thức, một cái biết. Cái biết ấy cho phép nhà khoa học biết trước một số diễn tiến của sự vật và vì thế có thể hành động một cách hữu hiệu trong một lãnh vực nào đó. Cụ thể: Khoa học đẻ ra kỹ thuật và kỹ nghệ. Và những kiến thức nào không cho phép biết trước, không có tính khoa học.

Hiện nay ta biết khá rõ tình trạng hiện tại của thế giới, ai có thể biết trước, biết một cách khoa học, tình trạng của Việt Nam vào năm 2050? Và trước đây 33 năm các sử gia lỗi lạc có biết trước tình trạng nước Nga hiện nay? Thiết tưởng không nên dùng từ khoa học một cách lung tung, càng không nên vô tình rơi vào chủ nghĩa duy khoa học. Cái biết nghiêm túc nhất là cái biết khoa học. Hơn nữa chỉ có cái biết khoa học mới đáng gọi là biết. Nhưng cái biết khoa học hoàn toàn hạn chế vào lãnh vực... khoa học. Mà đời sống thường ngày của con người, vô số những điều không thuộc lãnh vực khoa học. Ngắm một bông hoa, ngâm một bài thơ, chờ người yêu, mánh mung một vụ buôn lậu, tổ chức một cuộc biểu tình... đều không thuộc lãnh vực thuần túy khoa học và kỹ thuật. (Trong những trường hợp này, kinh nghiệm rất hữu ích. Nhưng đừng lẫn lộn kinh nghiệm sống với thực nghiệm khoa học. Đăng Nguyên Phả nói chỉ “tin vào những gì có thể chứng minh được qua thực nghiệm cuộc đời”, nhưng thực nghiệm cuộc đời không như thử nghiệm trong phòng thí nghiệm. Cùng vào sinh ra tử như nhau, nhưng thực nghiệm cuộc đời chiến tranh của Bảo Ninh chỉ có Bảo Ninh cảm nghiệm. Một người trong cuộc như Bảo Ninh, đọc Nỗi Buồn Chiến Tranh, lại cảm nghiệm cách khác. Có người tuy trong cuộc nhưng vẫn như nước đổ đầu vịt. Kinh nghiệm sống luôn luôn độc nhất, riêng tư, trong khi thực nghiệm khoa học luôn luôn là của chung. Cuộc sống của riêng mỗi người. Khoa học của chúng ta).

Thiên Chúa có hay không có? Điều đó không thể chứng minh hay kiểm nghiệm, không thuộc lãnh vực khoa học. Người tin có Thiên Chúa, muốn kiểm nghiệm phải đối chiếu với thực tại khách quan, phải chứng kiến sự hiện diện của Thiên Chúa. Nhưng một Thiên Chúa như vậy chỉ có thể là một người hay một vật. Người tin không có Thiên Chúa cũng thế: Không thể kiểm nghiệm rằng không có Thiên Chúa. Vì nếu kiểm nghiệm là đối chiếu với thực tại khách quan, tức với một cái gì có trước mắt ta, thì lấy gì mà chứng minh sự không có của cái không thấy? Số là lòng tin không đi tìm kiến thức, và đây là lý do thứ hai, tách rời tin với khoa học, tin không phải để biết, tin để sống, hơn nữa, tin là một cách sống.

Thí dụ tôi nói: Tôi không tin rằng trái đất quay quanh mặt trời, và tôi biết điều đó. Trong trường hợp này, không tin thì chỉ có nghĩa là tôi không hiểu gì hết, chứ không phải là cái biết. Ông thầy dạy toán không mong học sinh tin những điều mình giảng, ông mong học sinh hiểu để biết, thế thôi.

Có thể phân biệt “tin rằng” và “tin vào”.
“Tin rằng” là một thứ biết thiếu chính xác, không chắc chắn, phi khoa học. Phần lớn những mê tín dị đoan thuộc loại “tin rằng”.
“Tin vào” là một cách sống, một thái độ, một cách ứng xử với tha nhân. Tình bạn, tình yêu chẳng hạn. Yêu ai là tin vào người ấy. Kết nghĩa trăm năm là tin vào lòng chung thủy của nhau, mặc dầu không thể biết rằng sẽ có trung thành với nhau mãi mãi không. Muốn biết một cách chắc chắn, phải chờ tới lúc chết mới hoàn toàn kiểm chứng được. Tình yêu không có thử nghiệm. Tình yêu là một thử thách. Chỉ có một bằng chứng người đó đáng được tôi yêu là tôi đã yêu người ấy.

Để chứng minh rằng con người tự do, ta không có cách nào khác là sống tự do. Nghĩa là sẵn sàng chết cho tự do. Bằng chứng dân tộc Việt Nam đáng được độc lập tự do là vì nhân dân Việt Nam đã đứng lên tranh đấu dành quyền độc lập. Nếu ngồi lý luận với mẫu quốc thuộc địa xem mình đã có đủ điều kiện để sống độc lập thì không bao giờ có độc lập. Để chứng minh sự hiện hữu của Thiên Chúa ta cũng không có cách nào khác là sống như có Thiên Chúa. Tin là một cách sống, chết. Không phải một cách biết. Trừ ra khi người ta hiểu chữ “biết” như trong Kinh Thánh: Khi người nam và người nữ kết hợp với nhau, gọi là “biết” nhau. Thi hào P. Claudel lý giải, “biết” có nghĩa là “cùng sinh”, yêu nhau là “cùng sinh” ra với nhau. Tình yêu là một cuộc sáng tạo hay tái tạo.

Như vậy, tin không phải là một kiến thức, càng không phải là một đồ vật có thể chiếm hữu. Nói cách chặt chẽ, không ai có đức tin. Người tin là người sống với những giá trị mà họ thấy làm nên ý nghĩa cuộc đời. Tin là một cách sống. Do đó, tôi không thể chỉ cho bạn nhìn thấy đức tin của tôi, bạn chỉ cảm nghiệm được phần nào khi bạn cùng sống mà thôi. Cũng vì thế mà trong lịch sử loài người, ta chẳng thấy giá trị nào tồn tại, nếu đã không có những con người sẵn sàng sống chết cho những giá trị đó. Không ai có Chân lý, chỉ có những con người cố gắng làm cho đời mình chân thực hơn, chính xác hơn.

Và nếu tin không phải là biết, nếu đức tin không phải là một mớ kiến thức, khái niệm, phạm trù thì không nên nói rằng, phải áp dụng đức tin vào đời sống. Kiến thức khoa học áp dụng được, đó là kỹ thuật. Dùng cái biết để hành động cách hữu hiệu. Tin không phải là biết thì lấy gì mà áp dụng vào cuộc sống?

Tin và mê tín

Wednesday, January 28, 2009, 9:03:22 AM | bienbui

Con người tin đủ thứ. Bên Pháp chả mấy tờ báo không có tử vi. Thời buổi khoa học kỹ thuật mà mê tín dị đoan linh tinh.

Số tiền người Pháp bỏ ra để trả bác sĩ chưa bằng số tiền họ xài vào việc bói toán; xưa kia họ có tử vi tây, bây giờ lại thêm tử vi tàu (và còn của Châu phi, Ấn độ). Ngay chính khoa học cũng thành đối tượng của mê tín dị đoan. Xưa kia phép lành của một linh mục rất quý. Nay phép lành vẫn quý nhưng do một phòng thí nghiệm của nhà khoa học ban cho.

Vì khoa học được tôn thờ nên đã có mê tín theo khoa học thì cũng có mê tín chống khoa học. Đối với một số người, cái gì cũng phải là tự nhiên thì mới tốt, không do khoa học và kỹ thuật biến chế. Phong trào trở về với thiên nhiên cũng không tránh khỏi khía cạnh mê tín đó. Ngày nay, một ngôi nhà làm kiểu truyền thống, bằng những vật liệu thiên nhiên mới quý. Nhưng vì không thể không dùng những vật liệu mới, người ta cố chêm vào một chút thiên nhiên. Kết quả, những xà nhà bằng nhựa dán lên trần nhà, những cây lá xanh tươi làm bằng plastic với những tiếng chim ca ríu rít từ những loa truyền thanh hay gặp trong những siêu thị.

Người ta không sợ ma quỷ nữa. Ánh sáng điện đã làm biến mất ma quỷ, nhưng người ta sợ những loài vật đến từ những hành tinh khác. Khoa học không xóa bỏ mê tín. Thời nay con người vẫn mê tín như xưa. Nhưng mê tín được biến đổi dưới những hình thức khác. Đối tượng của mê tín biến đổi, nhưng tâm trạng mê tín vẫn tồn tại.

Khi đặt vấn đề đức tin, trên nguyên tắc phân biệt tin và mê tín. Trong thực tế, rất khó. Biết bao nhiêu điều người này coi như chính xác, người khác cho là dị đoan. Hoặc người thời nay cho là dị đoan nhưng người xưa coi là tất yếu. Ranh giới giữa tin với mê tín có lẽ cũng chập chững như ranh giới giữa sức khỏe và bệnh tật.

Trong cuốn sách Tang Thương Ngẫu Lục, sau khi kể truyện Thần Tôn hoàng đế, tác giả bình luận: “Xét cái thuyết tiền thân hậu thân là xuất tự kinh điển nhà Phật, người quân tử chẳng hề nói đến. Nếu quả có chuyện ấy thật thì tiền thân vua Lý Thần Tôn là thầy tu Từ Đạo Hạnh, hậu thân là lão già ở chợ Báo thiên, lại hậu thân là vua Thần Tôn Lê triều; một ông sư, một lão ăn mày, tái sinh vào nhà đế vương, khiến người không thể sao hiểu được” (Tang Thương Ngẫu Lục, nxb Hà Nội, 1960, trang 16). Tác giả là một nho gia. Ông tỏ ra khinh thuyết luân hồi, một thuyết không riêng cho kinh điển nhà Phật, mà chung cho tư tưởng Ấn Độ và nhiều miền trên thế giới từ thời thượng cổ.

Nhưng trong cùng tập sách, ta thấy nhiều truyện hoang đường quái đản khác thì tác giả lại kể như có thật. Như truyện người hóa hổ, tác giả bàn: “Chao ơi! Mỗ là hổ mà lại là người, người đấy mà lại là hổ, lạ lùng thật không xiết nói” (sách đã dẫn, trang 66). Người hóa hổ thì cho là lạ lùng, nhưng thuyết luân hồi lại chẳng hề nói đến! Chứng tỏ khó phân định ranh giới của mê tín một cách thực tiễn. Vì mê tín và tin có một mẫu số chung: Thực tại không chỉ hạn hẹp vào cái thấy; xa hơn cái thấy thường ngày, có một chiều kích linh thiêng nào đó, một thực tại bên kia thực tại. Những mê tín dị đoan có thể là hình thái dân dã, chất phác, có khi lệch lạc, diễn tả một cái gì sâu kín hơn của lòng người. Dù sao, chỉ có con người mới thực sự mê tín.

Vì là những trạng thái của lòng người,- tin cũng như mê tín,- hàm ẩn nhiều yếu tố chủ quan. Nhưng vì chủ quan nên nhiều người nghĩ rằng, không thể bàn cãi. Nhưng nghĩ vậy là tiên quyết rằng đã chủ quan tất muốn nói gì cũng được. Thật ra vấn đề phức tạp hơn: Cái đẹp trong nghệ thuật rất chủ quan, nhưng ai dám bảo giá trị văn chương Truyện Kiều chẳng hơn gì bất cứ một truyện nôm hay một tiểu thuyết chợ nào? Bạn có thể coi Phạm Công Cúc Hoa hay Phạm Tải Ngọc Hoa có giá trị nghệ thuật hơn Truyện Kiều, nhưng sự đánh giá ấy cũng đánh giá luôn óc thẩm mỹ và trình độ nghệ thuật của bạn. Tin cũng thế. Tin vào một Thiên Chúa toàn năng mà để cùng hàng với chuyện ông Táo chầu trời, chú Cuội cung trăng thì thật thiếu nghiêm túc. Một sự kiện đó đủ để ta cần phải bàn cãi.

Có thể thảo luận về niềm TIN?

Monday, January 19, 2009, 12:59:39 PM | bienbui

Thế nào là tin, có thể bàn luận về niềm tin không? Trước khi vào đề, xin trích ba tác giả của Giao Điểm.

Đặng Nguyên Phả: “Theo Trí Huệ của Phật giáo thì chỉ tin vào Chân lý, tức là ‘Sự thật’, tin vào những gì có thể chứng minh được, qua thực nghiệm cuộc đời, chứ không tin những gì giải thích qua thần quyền huyền hoặc” (trang 27).

Hoàng Hà Thanh: “Đã là đức tin, không bàn cãi, không có gì sai trái cả” (trang 161). “Tôi không có ý kiến gì về doctrine of the fathers’ sins của Kito giáo. Lãnh vực này thuộc về đức tin, tin là có tội do ông cha ta để lại, tin là Chúa sẽ tha tội. Mà đã là đức tin, ta không thể bàn cãi. Văn nhân thi sĩ tin là trên Nguyệt Hằng có thằng Cuội ngồi gốc cây đa. Thi sĩ cứ làm thơ, văn nhân cứ sáng tác, độc giả vẫn thích thú đọc và phi hành gia cứ đổ bộ xuống mặt trăng” (trang 170).

Hoàng Nguyên Nhuận: “Đức tin theo Thiên Chúa giáo là ý nghĩ tối hậu, đặt tín hữu giáp mặt với bức tường cao dày mênh mông, không còn gì để phân vân, khao khát, kén chọn. Đức tin làm đông đặc không gian, thời gian, suy tư và hy vọng. (...) Tin như thế rồi sống thế nào với anh em đồng loại? Lòng tin đó đã giúp ích gì cho mình, cho đời? Khác với tinh thần nhìn mặt trăng, chứ không nhìn ngón tay chỉ mặt trăng của Phật giáo, khác với tinh thần cả tin vào sách vở thì thà đừng có sách vở còn hơn của Nho giáo, mỗi chữ mỗi câu của các giáo quyền Kito giáo đều là tín lý bất di bất dịch (...). Đã là tin thì chỉ có khác biệt: Đúng sai, phải trái không tùy thuộc nội dung của đức tin, mà tùy thuộc vào việc đem nội dung ấy ra áp dụng vào đời sống của mình và tương giao giữa mình với cuộc đời” (trang 251-252).

Lòng tin không cần bài cãi, có thật như người ta nói? Hoàng Hà Thanh viết: “Đã là đức tin, không bàn cãi, không có gì sai trái cả”; Hoàng Nguyên Nhuận cũng cùng một ý: “Đúng sai, phải trái không tùy thuộc nội dung của đức tin” nhưng tôi thấy cả hai tự mâu thuẫn. Nói rằng không bàn cãi, không có gì sai trái nhưng chẳng những bàn cãi, mà còn phủ định. Vậy phải bàn cãi.

Thời buổi này mà tin rằng, có chú Cuội trên cung trăng thì rõ ràng là sai trái, chẳng những sai trái mà còn ngớ ngẩn.

Hoàng Nguyên Nhuận coi “Đức tin theo Thiên Chúa giáo là ý nghĩ tối hậu”, “đúng sai, phải trái không tùy thuộc nội dung”. Nhưng nếu “mỗi chữ mỗi câu của các giáo quyền Kito giáo đều là tín lý bất di bất dịch” như tác giả khẳng định (thực tế không vậy) và nếu đấy là nội dung của đức tin Công giáo thì đồng ý, thà đừng tin còn hơn.

Đặng Nghiêm Phả chủ trương chỉ tin vào Chân lý, tức “những gì có thể chứng minh được” và tác giả thẳng thắn phủ định một đức tin dựa vào “giải thích qua thần quyền huyền hoặc”.

Một sự thật “chứng minh được” có cần đến đức tin nữa không? Toán học, khoa học luôn luôn chứng minh. Khoa học tự nhiên có phải lãnh vực của tin? Đức tin có làm “đông đặc không gian, thời gian, suy tư và hy vọng” đến nỗi “không còn gì để phân vân, khao khát, kén chọn”? Tin có phải một thứ kiến thức có thể “áp dụng” vào đời sống? Hơn nữa tin có phải để “giúp ích cho đời”? Tại sao cứ phải ích lợi?